Mήπως φταίει το «πολιτισμικό DΝΑ» των Aράβων;

Έπειτα από κάθε τρομοκρατικό χτύπημα, όπως εκείνο του Λονδίνου, αρκετοί πολίτες της Δύσης τρέχουν στα βιβλιοπωλεία για να αγοράσουν το Κοράνι. Ψάχνουν εκεί για εξηγήσεις στο ερώτημα: «Μα, τι έχουν οι μουσουλμάνοι μαζί μας;». Άκρη όμως δεν βρίσκουν... Από την άλλη, κάποιοι ιστορικοί και ανθρωπολόγοι μάς λένε πως το πρόβλημα σε όλη αυτή την ιστορία είναι το «πολιτισμικό DNA» των Αραβο-μουσουλμάνων. Δείτε, π.χ., τον αραβικό κόσμο σε τι παρακμή έχει βυθιστεί. Με τους σημερινούς ρυθμούς ο μέσος Άραβας θα χρειαστεί 140 χρόνια για να διπλασιάσει το εισόδημά του, ενώ οι Ασιάτες θα το πετύχουν μέσα σε δέκα χρόνια. Ανάμεσα σε όλες τις χώρες του Τρίτου Κόσμου οι Άραβες κατέχουν τα πρωτεία σε ανεργία και αναλφαβητισμό... Οι Άραβες, γράφει ο γνωστός Αμερικανός ιστορικός David Landes, δεν αναπτύσσονται γιατί η κουλτούρα τους δεν τους επιτρέπει να ανοιχτούν στο νέο και να αναγνωρίσουν την αξία της ατομικότητας...

***

Και όμως, μια πρόσφατη έρευνα αμφισβητεί την «εγγενή καθυστέρηση» των Αράβων. Σύμφωνα με το Αμερικανικό Census Bureau, οι μετανάστες αραβικής καταγωγής στις ΗΠΑ είναι πιο μορφωμένοι και ευκατάστατοι από τον μέσο Αμερικανό. Από τους Αμερικανούς το 24% είναι πτυχιούχοι. Από τους Αμερικανούς αραβικής καταγωγής το 41%. Από τους Αμερικανούς το 34% είναι επαγγελματίες και διευθυντικά στελέχη. Στους Αμερικανούς αραβικής καταγωγής το 42%...

***

Επομένως, εάν για την καθυστέρηση των Αράβων φταίει το «πολιτισμικό DNA», πώς εξηγείται η θεαματική τους επιτυχία στις ΗΠΑ; Βεβαίως, θα πουν οι γνώστες, εκείνοι που μεταναστεύουν είναι συνήθως οι πιο φιλόδοξοι, ανοιχτόμυαλοι και μορφωμένοι. Έτσι είναι. Αλλά θα περίμενε κανείς οι μετανάστες Αραβο-μουσουλμανικής καταγωγής να τα καταφέρουν εξ ίσου καλά και στην Ευρώπη. Τα στοιχεία όμως, δυστυχώς, δείχνουν το αντίθετο. Γιατί εδώ φαίνεται πως προορίζονται για πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Στη φιλελεύθερη Ολλανδία η ανεργία ανάμεσα στους μουσουλμάνους είναι 22%: τέσσερις φορές υψηλότερη από τον μέσο όρο της χώρας. Στην ανεκτική Αγγλία η ανεργία των μουσουλμάνων είναι η υψηλότερη ανάμεσα σε όλες τις θρησκευτικές ομάδες. Στη Γαλλία τού esprit republicain, ο αριθμός των πτυχιούχων Γάλλων πολιτών αραβικής καταγωγής που μένουν άνεργοι είναι τρεις φορές μεγαλύτερος από τον εθνικό μέσο όρο. Πολλοί από αυτούς, μάλιστα, για να αποφύγουν τις διακρίσεις, αλλάζουν τα ονόματα και τα επώνυμά τους...

***

Τα στοιχεία αυτά μας λένε πως η καθυστέρηση των Αράβων δεν είναι θέμα «πολιτισμικού DNA», αλλά ιστορικών εξελίξεων και θεσμών. Είναι καιρός, όπως γράφει και ο Moises Naim, διευθυντής του περιοδικού «Foreign Policy», ο καθένας να δει τον εαυτό του στον καθρέφτη. Οι «κουλτουραλιστές» να αναθεωρήσουν τις θεωρίες τους για την «εγγενή καθυστέρηση» των μουσουλμάνων. Οι Άραβες ηγέτες, αντί να τα φορτώσουν όλα στο Ισραήλ, να ντρέπονται που ενώ οι συμπατριώτες τους ευημερούν στις ΗΠΑ, στις χώρες τους επικρατεί η εξαθλίωση και ο σκοταδισμός. Οι Ευρωπαίοι να σκέφτονται πολύ σοβαρά γιατί οι μουσουλμάνοι μετανάστες στην Ευρώπη μένουν τόσο πολύ πίσω σε σύγκριση με εκείνους στις ΗΠΑ. Σε τελευταία ανάλυση η Ευρώπη - και όχι η Αμερική - συνορεύει με τον αραβικό κόσμο και 390 εκατομμύρια Αραβο-μουσουλμάνους. Οι Αμερικανοί πρέπει να δουν πως οι προληπτικοί πόλεμοι των «αναγεννημένων χριστιανών» τού Μπους θέτουν απέναντι αυτούς που θα έπρεπε να είναι οι κύριοι σύμμαχοι στον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας. Και οι μουσουλμάνοι στη Δύση να σκέφτονται το ερώτημα που θέτει η μουσουλμάνα συγγραφέας Ιρσάντ Μανί: Γιατί για την απαγόρευση της μουσουλμανικής μαντίλας στη Γαλλία μπορεί κανείς να οργανώσει τους μουσουλμάνους ώστε να διαδηλώσουν αγανακτισμένοι στους δρόμους, ενώ για τους καμικάζι όχι;

ΤΑ ΝΕΑ , 19/07/2005

Tο «μάθημα» της Σρεμπρένιτσα

Στα ελληνικά Σρεμπρένιτσα σημαίνει Αργυρούπολη. Στην πραγματικότητα όμως η πόλη αυτή θα μείνει στη Ιστορία ως «Σκοταδούπολη», ως η πόλη της μεγαλύτερης σφαγής στην Ευρώπη μετά τον B' Παγκόσμιο Πόλεμο. Οκτώ χιλιάδες άνθρωποι εσφάγησαν υπό τα απαθή βλέμματα των Ολλανδών κυανοκράνων, των «μεσολαβητών» του ΟΗΕ και πάρα πολλών άλλων. Τα θύματα ήταν μουσουλμάνοι. Εκείνοι που τους έσφαξαν ήταν χριστιανοί, με το Ευαγγέλιο στο ένα χέρι και το όπλο στο άλλο. Ήθελαν να ξεπαστρέψουν τον κόσμο από τα μιάσματα. Θεωρούσαν πως, εκτός των άλλων, επιτελούσαν πολιτισμική αποστολή. Το είπε και ο Σέσελι στη Χάγη: «Εμείς προστατεύαμε τη Δύση από την ισλαμική λαίλαπα»...

***

Πέρασαν δέκα χρόνια από τότε. H χθεσινή επέτειος ήταν «μεγαλειώδης» και επώδυνη. Οι Σέρβοι της περιοχής δεν συμμετείχαν στην επέτειο. Στην Κράβιτσα, 15 χιλιόμετρα μακριά από τη Σρεμπρένιτσα, εκείνοι ήταν απασχολημένοι με την κατασκευή ενός τεράστιου σταυρού, ύψους επτά μέτρων, στη μνήμη των δικών τους νεκρών. Ακόμα και σήμερα πιστεύουν πως η σφαγή δεν έγινε ποτέ. Πως είναι μια συνωμοσία των μουσουλμάνων. Για αυτούς οι υπεύθυνοι της σφαγής, ο Μλάντιτς και ο Κάρατζιτς, δεν είναι εγκληματίες αλλά ήρωες. Ακριβώς στην Κράβιτσα βρίσκεται και η «αποθήκη του θανάτου», όπου έγιναν οι περισσότεροι βιασμοί των μουσουλμάνων γυναικών και οι εκτελέσεις των ανδρών. Αλλά οι κάτοικοι του χωριού είναι σίγουροι πως δεν είδαν, δεν άκουσαν, τίποτα, απολύτως...

***

Έγραφε ο Πρέντραγκ Ματβέγιβιτς, ένας από τους πλέον εξέχοντες διανοουμένους της πρώην Γιουγκοσλαβίας: «Ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα της Δύσης στη Γιουγκοσλαβία ήταν η ανικανότητά της να προστατεύσει την πιο ανεκτική εκδοχή του Ισλάμ στον κόσμο, το Ισλάμ της Βοσνίας». Ο πόλεμος έφερε στη Βοσνία τους «μαχητές του Αλλάχ», τους ισχυροποίησε, τους έκανε πρωταγωνιστές. Σήμερα, μερικοί από αυτούς είναι ακόμα εκεί. Για αυτούς η Σρεμπρένιτσα είναι το σύμβολο της «αιώνιας κτηνωδίας των χριστιανών ενάντια στους μουσουλμάνους». Αυτό διακηρύττουν στα τζαμιά και στα ισλαμικά κέντρα. Αυτά γράφουν στα φυλλάδια και στα βιβλία τους. Και συγχρόνως διδάσκουν τη δική τους εκδοχή του Κορανίου. Προπαγανδίζουν πως το ανεκτικό Ισλάμ των Βαλκανίων είναι μη γνήσιο. Εάν τους ακούσει και τους διαβάσει κανείς καταλαβαίνει πως το πραγματικό τους πρόβλημα δεν είναι ούτε η Παλαιστίνη ούτε τα ξένα στρατεύματα στο Ιράκ. Ο πραγματικός εχθρός τους είναι η ελευθερία της έκφρασης, ο πολιτικός πλουραλισμός, το κοσμικό κράτος, η πολυπολιτισμικότητα, η ισότητα των γυναικών, οι ομοφυλόφιλοι, ο Δαρβίνος, οι Εβραίοι, το δικαίωμα του να ντύνονται οι άνθρωποι όπως θέλουν, το να φιλιούνται στη μέση του δρόμου, το να παρακολουθούν τη μόδα, το να χορεύουν, το να πηγαίνουν στον κινηματογράφο, το να παντρεύονται και να χωρίζουν χωρίς να λιθοβολήσουν και να τους λιθοβολήσουν... Με λίγα λόγια, είναι όλες εκείνες οι ελευθερίες και κατακτήσεις, χωρίς τις οποίες δεν θα υπήρχε ιδιωτική ζωή και ούτε δικαίωμα στην ατομική επιλογή.

***

Στη Σρεμπρένιτσα συναντώνται τα τέρατα του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, ο οποίος είναι το ίδιο φονικός: είτε κρατά στο χέρι το Ευαγγέλιο είτε το Κοράνι. Από τη Σρεμπρένιτσα όμως παίρνουμε και ένα «μάθημα» για την εποχή στην οποία ζούμε: το τέρας του ισλαμικού φονταμενταλισμού το τρέφουν κυρίως ο πόλεμος και η καταστροφή. Εάν δεν υπήρχε ο πόλεμος της Βοσνίας ή εάν λυνόταν το Παλαιστινιακό, οι φονταμενταλιστές ασφαλώς θα υπήρχαν και θα συνέχιζαν να υπάρχουν. Αλλά δεν θα έβρισκαν άλλοθι και ακροατήριο. Εκείνοι «ανθίζουν» εκεί όπου υπάρχουν συντρίμμια και πτώματα. H Σρεμπρένιτσα της Βοσνίας, στην καρδιά της Ευρώπης, θα μας το θυμίζει πάντα...

ΤΑ ΝΕΑ , 12/07/2005

«Γιατί κάποτε ήμασταν σκλάβοι...»

H ιστορία είναι από την ταινία του Σπάικ Λι, «Do the right thing». Κάποιος Ασιάτης (ή Ιταλός) ανοίγει εστιατόριο στο Χάρλεμ. Εργάζεται σκληρά και καταφέρνει να ξεφεύγει από την εξαθλίωση. Οι μαύροι της γειτονιάς, όμως, θυμώνουν που βλέπουν τον ξεβράκωτο να τα καταφέρει. Στην αρχή τον κατηγορούν ότι τους κλέβει τα χρήματα. Μετά καβγαδίζουν και βάζουν φωτιά στο μαγαζί... «Γιατί το κάνατε;» τους ρωτά ο φανταστικός θεατής. «Γιατί κάποτε ήμασταν σκλάβοι», απαντούν εκείνοι. «Μα πέρασαν πολλά χρόνια που δεν είστε πια!», αντιδρά ο θεατής... «Γιατί κάποτε ήμασταν σκλάβοι» δεν είναι μια απάντηση, αλλά ένα άλλοθι, γράφει ο Αλμπέρ Μεμί στο καινούργιο του βιβλίο, το «Πορτρέτο του πρώην αποικιοκρατούμενου»...

***

Πέρασαν σχεδόν πενήντα χρόνια από τότε που ο Μεμί, παιδί «πρώην σκλάβων» και ο ίδιος, έγραψε το «Πορτρέτο του αποικιοκράτη και του αποικιοκρατούμενου»: ένα βιβλίο που άφησε εποχή, το οποίο είχε προλογίσει ο ίδιος ο Σαρτρ. Οι πρώην σκλάβοι απέκτησαν την ελευθερία τους, γράφει ο Μεμί στο νέο του βιβλίο, αλλά δυστυχώς τίποτα δεν άλλαξε. Από τη δεσποτεία των ξένων πέρασαν στην τυραννία των δικών τους, που μερικές φορές είναι χειρότερη και από εκείνη των αποικιοκρατών. Από τη Ζιμπάμπουε έως την Κούβα, από τη Νιγηρία έως τη Βόρεια Κορέα, οι ντόπιοι τύραννοι καλλιεργούν την ηθική «γιατί κάποτε ήμασταν σκλάβοι». Έτσι δικαιολογούν τα σημερινά εγκλήματα, τη σημερινή καταπίεση, τη σημερινή διαφθορά. Το κέρδος του τυράννου είναι διπλό: ο πρώην αποικιοκράτης ουδέποτε αναλαμβάνει την ευθύνη για το παρόν και το μέλλον και ο τύραννος αθωώνεται. Στο όνομα της σκλαβιάς του παρελθόντος νομιμοποιείται η σκλαβιά του παρόντος και του μέλλοντος...

***

«Πρέπει να πούμε την αλήθεια στους πρώην σκλάβους», γράφει ο Μεμί. Και δεν τους τη λέμε όταν ισχυριζόμαστε πως θα γλιτώσουν από τη φτώχεια εάν οι πρώην αφέντες τούς χαρίζουν τα χρέη. Γιατί οι τύραννοι θα χρεωθούν ξανά, θα αγοράζουν τίτλους ιδιοκτησίας στο Λονδίνο και φονικά όπλα, τα οποία πωλούν εκείνοι που τους χαρίζουν τα χρέη... Δεν είναι το εξωτερικό χρέος, ούτε η έλλειψη βοήθειας, ούτε η αδηφαγία των πλουσίων χωρών η κύρια αιτία της φτώχειας των πρώην σκλάβων: είναι προπαντός η διαφθορά και τα τυραννικά καθεστώτα. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως χρειαζόμαστε μια οικουμενική ηθική αλληλεγγύης με τους φτωχούς. «Χρειάζεται όμως να πούμε στους πρώην αποικιοκρατούμενους πως η διαιώνιση της ηθικής στάσης "γιατί κάποτε ήμασταν σκλάβοι" διαιωνίζει τη σκλαβιά τους. Και να πούμε στους πρώην αποικιοκράτες ότι δεν θα μπορέσουν για πολύ καιρό ακόμα να συγκρατούν την τρικυμία των πεινασμένων και των ταπεινωμένων»...

***

Σήμερα που ο πόλεμος κατά της φτώχειας μπαίνει στην ημερήσια διάταξη, ο Μεμί προτείνει δίπλα στην ηθική τής συμπάθειας και εκείνη της αυτογνωσίας και της ευθύνης των ίδιων των φτωχών. Αλλιώς η βοήθεια των πλουσίων προς τους φτωχούς θα μοιάζει με το ανέκδοτο του πλουσίου και του φτωχού που προσεύχονται στην ίδια εκκλησία. «Θεέ μου, βοήθησέ με να βγάλω ένα εκατομμύριο δολάρια φέτος από την επιχείρησή μου», λέει ο πλούσιος. «Θεέ μου, βοήθησέ με να βρω ένα δολάριο για να μην πεθαίνω της πείνας σήμερα», προσεύχεται ο φτωχός δίπλα του. Ο πλούσιος βγάζει τότε εκατό δολάρια από την τσέπη του και τα χώνει στην τσέπη του φτωχού: «Αγαπητέ κύριε», του λέει, «πάρτε αυτά τα εκατό δολάρια για να ζήσετε εκατό ημέρες, αλλά τώρα τσακιστείτε από εδώ γιατί θέλω ο Θεός να προσέχει μόνο την προσευχή μου»...

Albert Memmi, Portrait du decolonise, arabo-musulman et de quelques autres, Gallimard

ΤΑ ΝΕΑ , 05/07/2005