Εκείνο το πονεμένο βλέμμα στη Βαρσοβία

Ένα ζευγάρι ηλικιωμένων στην Βαρσοβία κοιτά την αστραφτερή βιτρίνα του καπιταλιστικού καταναλωτισμού. Εκείνοι «έφαγαν» τα νιάτα τους δουλεύοντας σκληρά για να χτίσουν τον «σοσιαλιστικό παράδεισο»…

Η ΠΡΩΤΗ επαφή με την Βαρσοβία υπήρξε κάπως «ξεχωριστή». Στον κεντρικό σταθμό του τρένου, μόλις κατέβηκα, με πλησίασαν μερικοί ταξιτζήδες. Ο καθένας με την δική του «προσφορά». Η γλώσσα που μιλούσαν ήταν, κυρίως, εκείνη της χειρονομίας… Επέλεξα τον πιο ηλικιωμένο ανάμεσά τους. Ήταν ένας γέρος, γύρω στα εβδομήντα και βάλε, που φορούσε κασκέτο, κάπνιζε συνεχώς και περπατούσε με τη βραδύτητα που επιβάλλει το αμείλικτο πέρασμα του χρόνου. Όταν βγήκαμε από τον σταθμό, μου έδειξε με το χέρι το ταξί του. Ένα σαράβαλο κόκκινο Fiat, τα καθίσματα του οποίου είχαν καλυφθεί με πακιστανικά χαλιά. Μόλις έβαλα τη βαλίτσα στο πορτμπαγκάζ (το οποίο δεν έκλεινε με τίποτα), μου έκανε σήμα να πάω κοντά του για να τον βοηθήσω. Ήθελε να μετακινήσει ένα τσιμεντένιο κολονάκι που εμπόδιζε τη διέλευση οχημάτων από τον πεζόδρομο. Κατάλαβα ότι πρόθεσή του ήταν να περάσει παράνομα από εκεί, για να κόψει δρόμο. Τον ακολούθησα. Ήταν μια σουρεαλιστική σκηνή. Σπρώχναμε και οι δυο το βαρύτατο κολονάκι, προσπαθώντας να το μετακινήσουμε σε απόσταση ασφαλείας. Εκείνος λαχάνιαζε, λαχάνιαζα κι εγώ. Και λαχανιάζοντας σκεφτόμουν μήπως μας τσακώσει κάποιος Πολωνός τροχονόμος. Δεν μας ενόχλησε κανείς. Την μετακινήσαμε τελικά και επιστρέψαμε στο κόκκινο σαράβαλο, για να ξεκινήσουμε το ταξίδι προς το ξενοδοχείο στο οποίο θα έμενα.

●●●

ΚΑΘΗΣΑ σιωπηλός στο πίσω κάθισμα. Ο γέρος έβαλε μπρος το αυτοκίνητο, λαχανιάζοντας ακόμα και καπνίζοντας ταυτόχρονα. Βλέποντάς τον θυμήθηκα τους γονείς μου. Και όλους εκείνους τους οποίους η κατάρρευση του κομμουνισμού τους βρήκε γερασμένους και αδύναμους. Είναι εκείνοι οι μεγάλοι χαμένοι αυτής της συγκλονιστικής αλλαγής. Έμειναν με μια σύνταξη της πείνας να αντιμετωπίσουν έναν κόσμο που δεν καταλάβαιναν πλέον. Άνθρωποι που δούλεψαν πολύ σκληρά, δεκαετίες ολόκληρες, πιστεύοντας πως κτίζουν τον «σοσιαλιστικό παράδεισο». Και μια ημέρα, ξαφνικά, ανακάλυψαν πως είχαν κάνει μια τρύπα στο νερό. Στη νέα, μετακομμουνιστική εποχή της shock therapy, εκείνα τα γερασμένα κορμιά ήταν τα απόβλητα. Οι υπόλοιποι έτρεχαν, περνούσαν τα σύνορα, μετανάστευαν, δούλευαν σκληρά, έσπρωχναν, εξαπατούσαν τον διπλανό τους, πουλούσαν το κορμί τους, την ψυχή τους. Μάθαιναν νέους τρόπους και νέα κόλπα της καπιταλιστικής εποχής, προσπαθούσαν να κερδίσουν τις χαμένες δεκαετίες. Η παλιά γενιά δεν μπορούσε να κάνει τίποτα. Έβλεπε με σαστισμένα μάτια όσα συνέβαιναν. Ήταν και εκείνοι υπέρ της ελευθερίας, αλλά δεν την είχαν φανταστεί έτσι, τόσο άγρια και αδάμαστη. Ήταν σαν να βρέθηκαν, εν μια νυκτί, από τη φυλακή στη ζούγκλα...

●●●

ΚΑΘΕ επανάσταση, βελούδινη ή μη, κάθε κατάρρευση καθεστώτων, έχει τους χαμένους της. Η κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων ήταν από τις πιο παράξενες. Δεν έχασαν εκείνοι που τα καθιέρωσαν και χαίρονταν τα προνόμιά τους. Εκείνοι προσαρμόστηκαν με θαυμαστή ταχύτητα στις καινούργιες συνθήκες της ζούγκλας. Οι χαφιέδες έγιναν επιχειρηματίες. Στη Ρωσία, ακόμα και πρόεδροι. Άλλαξαν τα κοστούμια και την ορολογία τους. Δεν μιλούσαν πια για προλετάριους, αλλά για το έθνος. Δεν κρατούσαν πια φωτογραφίες του Στάλιν, αλλά τσιτάτα εθνικιστών και εικόνες αγίων. Το κύριο «όπλο» τους για να διοικήσουν στο κομμουνιστικό καθεστώς ήταν η βία και η ανηθικότητα. Γι΄ αυτό ο καπιταλισμός της ζούγκλας τούς πήγαινε γάντι. Οι πραγματικά χαμένοι ήταν οι άνθρωποι σαν τον γέρο ταξιτζή. Άνθρωποι που στα νιάτα τους πίστεψαν πράγματι στον κομμουνισμό. Μέχρι που ανακάλυψαν ότι το μόνο που είχαν καταφέρει ήταν να κτίσουν τεράστιες, γκρίζες φυλακές... Παρατηρώ ξανά τον γέρο ενώ καπνίζει. Δεξιά του, κρεμασμένο στον καθρέφτη, ένα χάρτινο άγαλμα της ελευθερίας. Σαν εκκρεμές που μετρά το κενό. Σκέφτομαι να βγάλω μια φωτογραφία. Αλλάζω γνώμη. Βλέπω από τον καθρέφτη το βλέμμα του. Ένα βλέμμα πονεμένο, τυλιγμένο από τον καπνό του τσιγάρου. Το βλέμμα των ανθρώπων που ανακάλυψαν αργά πως τους εξαπάτησαν και τους δούλεψαν άγρια...

ΦΩΤΟ: Armand Habazaj

«Οι πιο επώδυνες φυσιογνωμίες ηλικιωμένων που έχω συναντήσει στην Αλβανία είναι εκείνων που επέστρεφαν από την εξορία ή την φυλακή…»

ΕΧΩ γνωρίσει τέτοιους ηλικιωμένους στην Αλβανία. Έχω δει πρώην καθηγητές μου να κάνουν τους ταξιτζήδες στα εβδομήντα τους και άρρωστοι, για να μπορέσουν να αγοράσουν τα φάρμακά τους. Οι πιο ταλαιπωρημένες φυσιογνωμίες ηλικιωμένων που έχω συναντήσει όμως, μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού, είναι εκείνων που επέστρεφαν από την εξορία ή έβγαιναν από τη φυλακή. Κάποιοι προορίζονταν να πεθάνουν στην εξορία ή τη φυλακή ως «εχθροί του σοσιαλισμού». Ήταν τόσο εξαντλημένοι, που δεν είχαν καν τη δύναμη να ζητήσουν εκδίκηση για τους διώκτες τους. Η μόνη σκέψη που τους παρηγορούσε ήταν ότι δεν θα πέθαιναν μέσα στους σκοτεινούς τοίχους ενός κελιού...

●●●

ΤΟ ΠΟΝΕΜΕΝΟ βλέμμα του γέρου ταξιτζή στη Βαρσοβία το έχω συναντήσει στην Αθήνα. Κατάγεται από τη Ρωσία, τη Βουλγαρία, την Αλβανία ειδικά. Ξενιτεμένοι στα εξήντα και στα εβδομήντα τους. Ακολούθησαν τα παιδιά τους στην ξενιτιά. Έτσι κι αλλιώς εξαρτώνται από τα παιδιά τους τώρα. «Δουλέψαμε σαράντα χρόνια σαν δούλοι και δεν αφήσαμε τίποτα στα παιδιά μας. Και τώρα πρέπει να ζήσουμε από αυτούς. Πονάει πολύ αυτό το πράγμα», μου είπε μια μέρα μια εβδομηντάχρονη από την Αλβανία... Τα βράδια, συνήθως, τους βλέπεις στις πλατείες των λαϊκών γειτονιών, ενώ παίζουν σκάκι ή φροντίζουν τα εγγόνια τους. Δεν καταλαβαίνουν, πολλές φορές, τι τους λένε τα εγγόνια. Εκείνα μιλούν ελληνικά και εκείνοι ελληνικά δεν ξέρουν καθόλου. Κάποιοι από τους ξενιτεμένους γέρους, οι γυναίκες ειδικά, φτιάχνουν πρόχειρα λεξιλόγια και τα κουβαλάνε μαζί τους. Σημειώνουν εκεί τις άγνωστες λέξεις μιας άγνωστης γλώσσας που βάλθηκαν στα γεράματά τους να μάθουν. Ειδικά τις απαραίτητες λέξεις για τα ψώνια στη Λαϊκή και στο σούπερ μάρκετ. Συνήθως είναι εκείνοι που ψωνίζουν ή που ψάχνουν να αγοράσουν όσο πιο φθηνά γίνεται, για να κάνουν οικονομία στα παιδιά τους...

ΦΩΤΟ: Ένρι Canaj

Αλβανοί παππούδες, ξενιτεμένοι στα εβδομήντα τους στην Αθήνα. Τους γέρους μετανάστες τους βρίσκεις συνήθως στις πλατείες των λαϊκών γειτονιών ενώ παίζουν σκάκι ή φροντίζουν τα εγγόνια τους.

ΚΑΠΟΙΕΣ φορές τους έχω δει να μπαίνουν σε εκκλησίες. Να ανάβουν κεριά και να απευθύνουν προσευχή στον Θεό. Προσεύχονται για πολλά. Να μην αρρωστήσουν τα εγγόνια τους. Να μη χάσουν τη δουλειά τα παιδιά τους. Να βρουν νοικοκυρές νύφες οι ανύπαντροι γιοι και προκομμένους γαμπρούς οι ανύπαντρες κόρες. Μαζεύονται, μετά, στις πλατείες τα βράδια και αναπολούν τα νιάτα τους. Καμιά φορά λογομαχούν για το παρελθόν. Οι περισσότεροι το νοσταλγούν γιατί αυτό υπήρξε όλη η ζωή τους. Έπειτα συζητούν για τα έθιμα των ντόπιων. Μερικά τους αρέσουν, άλλα τους είναι ακατανόητα, άλλα τους φοβίζουν... Κανείς δεν ξέρει πόσοι είναι αυτοί οι ηλικιωμένοι. Οι περισσότεροι είναι παράνομοι. Δεν προβλέπονται χαρτιά για αυτούς. Και κάποια βράδια, όταν νιώθουν ταχυπαλμία, όταν πέφτει η πίεση, όταν ανεβαίνει το σάκχαρο, όταν η σκέψη του θανάτου τούς επισκέπτεται, λένε στα παιδιά τους: «Όταν πεθάνω να με θάψετε εκεί όπου γεννήθηκα. Έχω βάλει ήδη τα χρήματα που χρειάζονται στην άκρη»...