Κυριακή, Δεκεμβρίου 13, 2009

Τα «καταραμένα βιβλία»

«Μη διαβάζετε, όπως κάνουν τα παιδιά, για να ψυχαγωγηθείτε. Ούτε, όπως κάνουν οι φιλόδοξοι, για να μορφωθείτε. Όχι, διαβάζετε για να ζείτε», Γ. Φλομπέρ

ΑΠΟΜΑΓΝΗΤΟΦΩΝΟΥΣΑ τις προάλλες τη συνέντευξη ενός γνωστού Αμερικανού ψυχαναλυτή, ελληνικής καταγωγής. Ανάμεσα στα άλλα, σε κάποιο σημείο, αναφέρεται στην αγάπη του για τα βιβλία και τις βιβλιοθήκες. Στο γραφείο και στο σπίτι του στη Νέα Υόρκη υπάρχουν μεγάλες βιβλιοθήκες που εντυπωσιάζουν τους επισκέπτες. «Πιστεύω ότι αγαπώ τόσο πολύ τα βιβλία και τις βιβλιοθήκες επειδή μεγάλωσα σε ένα σπίτι χωρίς βιβλία» λέει. Τα βιβλία για τους μετανάστες γονείς του αποτελούσαν είδος πολυτελείας. Δεν είχαν ούτε τη μόρφωση ούτε τα χρήματα για να τα αγοράσουν. Ό,τι συμβαίνει και με τους περισσότερους μετανάστες γονείς σήμερα στην Ελλάδα. Τα παιδιά τους μεγαλώνουν, συνήθως, σε σπίτια χωρίς βιβλία και βιβλιοθήκες. Ό,τι συνέβη και με τα παιδιά των εσωτερικών μεταναστών στην Αθήνα, κάποτε. Τα περισσότερα από αυτά, φαντάζομαι, μεγάλωσαν σε σπίτια χωρίς βιβλία...

●●●

ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ
μεγάλωσα σε ένα σπίτι όπου υπήρχε μια μεσαίου μεγέθους βιβλιοθήκη, γεμάτη βιβλία, τα περισσότερα των οποίων τα απεχθανόμουν. Οι γονείς μου, διωκόμενοι από το καθεστώς, προσπαθούσαν να φτιάξουν μια βιβλιοθήκη- βιτρίνα που θα αποδείκνυε την πίστη τους στο καθεστώς, με την ελπίδα ότι θα γλίτωναν περισσότερες διώξεις και βάσανα. Αν και η βιβλιοθήκη ήταν κάτι το ιδιωτικό, μακριά από τα μάτια της εξουσίας. Αλλά σε ένα τυραννικό καθεστώς ποτέ δεν ξέρεις. Τα ράφια της βιβλιοθήκης ήταν γεμάτα από βιβλία των «Ηγετών του Κόμματος» και τα λαμπρά πνεύματα του μαρξισμού- λενινισμού. Μόνο έργα του Ενβέρ Χότζα υπήρχαν καμιά εβδομηνταριά και συνεχώς προσθέτονταν και άλλα. Ο Μεγάλος Ηγέτης τελικά εξέδωσε 110 βιβλία! Είναι, χωρίς αμφιβολία, ο πιο παραγωγικός συγγραφέας της χώρας και ίσως και των Βαλκανίων. Μετά τα βιβλία του Μεγάλου Ηγέτη, τα οποία αποτελούσαν τον κύριο όγκο της βιβλιοθήκης, έρχονταν τα βιβλία των «αγαπημένων συντρόφων» του Κόμματος. Λιγότερα από εκείνα του Ηγέτη, φυσικά. Όποιου θα του πέρναγε από τον νου η τρελή ιδέα να γράψει και να εκδώσει περισσότερα βιβλία από όσα ο Μεγάλος Ηγέτης θα έπαιζε το κεφάλι του κορόναγράμματα. Μετά έρχονταν τα ξένα, «καθώς πρέπει» βιβλία, μεταφρασμένα στα αλβανικά. Το «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος» του Μαρξ και δίπλα του το «Κεφάλαιο». Με κόκκινο εξώφυλλο το ένα, με μαύρο το άλλο. Κάποια βιβλία του Ένγκελς, με πράσινα εξώφυλλα. Τα βιβλία του Λένιν. Θυμάμαι πολύ καλά το βιβλίο «Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός», επειδή είχε ωραίο καφέ εξώφυλλο πολυτελείας. Ακολουθούσαν βιβλία του Στάλιν, σχεδόν όλα με γκρι εξώφυλλα. Κάποια στιγμή προστέθηκαν και τα βιβλία του Μάο. Ένα από αυτά ήταν συλλογή ποιημάτων, γραμμένα, εάν δεν κάνω λάθος, στη διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης. Την περίοδο της μεγάλης σφαγής, τον σύντροφο Μάο, καθώς φαίνεται, τον είχε συνεπάρει ο ποιητικός οίστρος...

●●●

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ των γονέων μου πάθαινε αυξομειώσεις. Καινούργια βιβλία προσθέτονταν και άλλα εξαφανίζονταν. Όχι επειδή δεν υπήρχε θέση πια στη βιβλιοθήκη αλλά επειδή γίνονταν ανεπιθύμητα. Έτσι εξαφανίστηκαν μια μέρα, ξαφνικά, τα βιβλία του συντρόφου Μάο. Ήταν τότε που η Αλβανία διέρρηξε τις σχέσεις με την Κίνα και ο Ενβέρ Χότζα κατηγόρησε τον Μάο για «ρεβιζιονισμό». Κάθε τόσο, επίσης, εξαφανίζονταν τα βιβλία των προδοτών και βιβλία που περιείχαν θετικές αναφορές ή φωτογραφίες τους. Όταν κάποιος σύντροφος κηρυσσόταν «προδότης» από το Κόμμα έπρεπε να εξαφανιστεί, κυριολεκτικά, από προσώπου γης... Μεγαλώνοντας, ανακάλυψα ότι εκτός από αυτήν τη βιβλιοθήκη-βιτρίνα, οι γονείς μου φύλαγαν και «επικίνδυνα», απαγορευμένα, τα λεγόμενα «καταραμένα βιβλία». Συνήθως τα κράταγαν στο δωμάτιό τους, κλεισμένα στα κομοδίνα. Σαν αμαρτωλές αποδείξεις που έπρεπε να μείνουν κρυμμένες στο σκοτάδι. Τέτοια βιβλία δεν κυκλοφορούσαν ποτέ στο σπίτι. Δεν τα έβρισκες ξεχασμένα πάνω σε τραπέζι ή στον καναπέ. Ήταν φοβερά μυστικά που προέρχονταν και κατέληγαν στο σκοτάδι. Η πρόσβασή μου στα «καταραμένα βιβλία» έγινε εφικτή μόνο όταν μπήκα στην εφηβεία. Και υπό τον όρο και τον όρκο ότι δεν θα συζητούσα έξω από το σπίτι γι΄ αυτά...

●●●

Η ΕΦΗΒΕΙΑ μου σημαδεύτηκε, κατά κάποιον τρόπο, από τα «καταραμένα βιβλία». Βιβλία που το καθεστώς είχε απαγορεύσει και η λίστα των οποίων μάκραινε όλο και πιο πολύ. Στον κύκλο των φίλων μου όποιος είχε διαβάσει Κάφκα ή Ντοστογιέφσκι ήταν σαν να κατείχε θησαυρό ολόκληρο. Ζούσαμε στην επαρχία και τα «καταραμένα βιβλία» έφθαναν πολύ δύσκολα σε μας. Και όταν έφθαναν στα χέρια μας, έφθαναν σε κάτι ταλαιπωρημένες φωτοτυπίες τις οποίες δεν μπορούσαμε να πολλαπλασιάζουμε. Πολύ σπάνια έφθαναν ολόκληρα. Συνήθως έφθαναν αποσπάσματα βιβλίων. Πενήντα σελίδες από κάποιο βιβλίο του Κάφκα, είκοσι σελίδες από κάποιο έργο του Μπόρχες, εβδομήντα σελίδες από τη «Λολίτα» του Ναμπόκοφ, δέκα ποιήματα του Μποντλέρ από τα «Άνθη του κακού», πέντε ποιήματα του Ρεμπό, χειρόγραφα που κάποιος είχε διαβάσει και είχε αντιγράψει με υπομονή. Τα αποσπάσματα αυτά, των «καταραμένων βιβλίων», αποτελούσαν θραύσματα ενός κόσμου πέρα από τα σύνορα, ενός απαγορευμένου κόσμου, που κυκλοφορούσαν από χέρι σε χέρι, σαν δυσεύρετοι θησαυροί, στα ιταλικά ή στα γαλλικά, επειδή ήταν οι γλώσσες που κατείχαν οι περισσότεροι στον κύκλο μας. Και όταν έπεφταν στα χέρια μας, έστω και αποσπασματικά, δεν τα διαβάζαμε απλά, τα καταβροχθίζαμε. Η κρυφή ανάγνωση είναι παθιασμένη σαν τον κρυφό έρωτα. Έπειτα, συχνά, συνέβαινε να μιλάμε για βιβλία που είχαμε διαβάσει μόνο αποσπασματικά. Ή ακόμα και για βιβλία που δεν είχαμε διαβάσει ποτέ αλλά ποθούσαμε να διαβάσουμε, πράγμα που μου φέρνει στον νου το πρόσφατο βιβλίο του Πιέρ Μπαγιάρ: «Πώς να μιλάμε για βιβλία που δεν έχουμε διαβάσει»...

ΤΟΤΕ ΕΙΧΑΜΕ πολύ χρόνο στη διάθεσή μας για να διαβάσουμε βιβλία. Δεν είχαμε όμως τη δυνατότητα να διαβάσουμε τα βιβλία που θέλαμε. Σήμερα, ανήκω στους τυχερούς μετανάστες της πρώτης γενιάς που μπορούν να έχουν βιβλία και μια βιβλιοθήκη. Δεν έχω όμως πια τον χρόνο να τα διαβάσω. Μερικές φορές νοσταλγώ εκείνη την εποχή, όπου το διάβασμα των «καταραμένων βιβλίων» αποτελούσε πραγματική ιεροτελεστία. Η σχέση με το βιβλίο ήταν ερωτική... Μερικά από τα παλαιά αναγνώσματα τα έχω σήμερα μαζί μου στην Αθήνα. Στέκονται σε διάφορες γωνίες της βιβλιοθήκης...

●●●

Τα βιβλία ξεχνιούνται. Όταν τα ανοίγουμε, ύστερα από χρόνια, βρίσκουμε διάφορες σημειώσεις «γεννημένες» κάποτε, που μας πάνε πίσω στο παρελθόν ή που δεν μας λένε πια τίποτα. (Παρεμπιπτόντως, αφού τα αγαπάμε τα βιβλία, γιατί τα κακοποιούμε με σημειώσεις που πολλές φορές μοιάζουν με μουντζούρες;). Τα βιβλία μαζεύονται στο σπίτι χωρίς να καταλάβουμε πώς και γιατί. Κατακτούν, σαν αόρατοι εισβολείς, όλες τις γωνίες του σπιτιού. Διεκδικούν και κατακτούν τον χώρο όπου ζεις. Και τότε είναι που αναρωτιέσαι αν πραγματικά σου χρειάζονται όλα αυτά τα βιβλία. Γιατί μπήκαν και τι κάνουν εδώ; Γιατί τα αγοράσαμε, γνωρίζοντας εκ των προτέρων ότι ίσως δεν θα τα διαβάσουμε ποτέ; Και γιατί αυτά τα βιβλία και όχι άλλα;

●●●

Ένας Γάλλος βιβλιομανής, ο Ζακ Μπονέ, έγραψε πρόσφατα ένα ωραίο βιβλίο που μιλά για όλα αυτά. Πώς ταξινομούμε τα βιβλία, πώς τα διαβάζουμε, πώς η κάθε βιβλιοθήκη είναι ένας καθρέφτης του κατόχου της. Εξηγεί πώς η σχέση μας με τα βιβλία σημαδεύεται από ασήμαντες νίκες και ταπεινωτικές ήττες. Μας προτείνει μικρά κόλπα για να καταφέρουμε να σταματήσουμε την επέλαση των βιβλίων. Και πως είναι καλό, κάθε τόσο, να απομακρύνουμε βιβλία από τη βιβλιοθήκη μας. Να τα χαρίσουμε σε άλλους, ειδικά σε όσους γεννιούνται και μεγαλώνουν σε σπίτια χωρίς βιβλία και βιβλιοθήκες. Σε όσους δεν έχουν τη δυνατότητα να αγοράσουν βιβλία ενώ τα ποθούν...

Info: http://www.futurelibrary.gr/

Η ιστοσελίδα ενός κοινωνικού δικτύου «βιβλιομανών» που θέλει να συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών που προσφέρουν οι Βιβλιοθήκες στο ευρύτερο κοινό

14 σχόλια:

kagiales58 είπε...

Τα βιβλία που "εξαφανίζονταν" αν οι συγγραφείς έπεφταν σε δυσμένεια-όπως οι επαναστάτες του 1917 που εξαφανίζονταν από τις φωτογραφίες όταν ο Στάλιν τους κατήγγειλε σαν προδότες, οπότε εξαφανίζονταν από τις φωτογραφίες πριν εκτελεστούν. Εξαιρετικός για μια ακόμα φορά. Την καλημέρα μου.

Donnie είπε...

Excellent.
Thymamai pws stin Alvania kapou to '92-'93 stin polh mou anoigan kathe 100 metra mikra kioskia pou poulousan vivlia, ta perissotera apo ta opoia itan erga "kataramenwn" syggrafewn. Poly argotera,megalonontas, katalava otan itan tetoia erga, afou ola tous ta eksofylla itan kainourgia kai entelws diaforetika apo twn ypoloipwn vivliwn pou eixame sto spiti. To megalitero provlima itan pws polla apo auta ta vivlia htan kakistes metafraseis,afou arxisan na metafrazontai mazika k sxedon me mania. Tin proti fora pou diavasa Kafka itan sta alvanika, den mou arese katholou. Eprepe na diavaso ta erga tou sto prototypo gia na syniditopoihsw gia ti eidous logotexnia milame. Skeftomai vevaia pws to zitima auto tis metafrasis den itan toso aplo, isos den itan kakoi oi metafrastes, oso oti xriazotan isos na mpoun se enan allon kosmo (entelws pera apo ta synora) gia na mporesoun arxika na katanoisoun kai ystera na metafrasoun tetoia erga.
Kai pali, yperoxo to arthro auto. Kai pou'ste....stamatiste na anarotieste ti dora na kanete stis giortes. VIVLIA my friends! Xariste vivlia!

Yank_o είπε...

Το μακροσκελές σχόλιο που έκανα (και χάθηκε, μάλλον από δικό μου λάθος) κατέληγε με μια απορία. Θα περίμενα να είναι το ίδιο γεμάτο με βιβλία και το αυτοκίνητό μου, όπως είναι όλοι οι χώροι του σπιτιού μου. Κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει. Γιατί άραγε; Καθαρά για πρακτικούς λόγους, ή και διότι το σύμβολο της ατομικής ταχύτητας είναι ασυμβίβαστο με τους νωχελικούς (συνήθως) ρυθμούς της ανάγνωσης βιβλίων;

Πηνελόπη είπε...

Τα βιβλία ξεχνιούνται αλλά το αποτύπωμά τους στο νου μας υπάρχει, ακόμη κι αν δεν το αντιλαμβανόμαστε. Κάθε βιβλίο που διαβάζουμε μας αλλάζει, έστω και ανεπαίσθητα.


ΥΓ: μην είστε fashion victim με τα βιβλία και τα αγοράζετε σε σωρούς!

Πηνελόπη είπε...

Kagiales58,
θα σας ήμουν υπόχρεη εάν μου εξηγούσατε πώς αφήνετε σχόλια ως μπλόγκερ στη wordpress. Προσωπικά αδυνατώ.

lemon είπε...

Να ρωτήσω αν έχετε δει την ταινία Fahrenheit 451 κι αν όχι, να συστήσω να την δείτε...

ρίτσα είπε...

πολύ ωραίο κείμενο...

Filandeza είπε...

Το δικό μου το σπίτι δυστυχώς δε χωράει άλλα βιβλία και έχω αρχίσει εδώ και χρόνια και τα δωρίζω στη βιβλιοθήκη της πόλης μας γιατί σκέφτηκα πως έτσι μπορώ να έχω προσβάση ξανά σε αυτά αν θέλω να τα διαβάσω εγώ.
Το πρόβλημα είναι πως είμαι στο εξωτερικό και τα ελληνικά βιβλιά που έχω δεν είναι και πολύ χρήσιμα για τους φινλανδούς. Οπότε μήπως μπορείτε να μου πείτε πως θα μπορούσα να τα δωρίσω σε αυτά τα παιδιά των μεταναστών που δεν έχουν βιβλία;

kagiales58 είπε...

Πηνελόπη καλημέρα
Για να αφήσεις σχόλιο ως blogger στο wordpress, πρέπει, την ώρα που γράφεις το σχόλιο, να είσαι συνδεμένη στο blog σου. Αν δεν είσαι, δεν δέχεται το σχόλιο ως blogger. Οπότε, συνδέσου πρώτα στο blog σου και κατόπιν άφησε το σχόλιο.

Πηνελόπη είπε...

Σ'ευχαριστώ πολύ αλλά δε γίνεται τίποτα. Το σάιτ δε δέχεται τα διαπιστευτήριά μου.

Roadartist είπε...

διαβάζετε για να ζείτε..

Frezia είπε...

Κι εγώ σε σπίτι χωρίς βιβλία
μεγάλωσα...
Τώρα προσπαθώ να βγάλω τα... σπασμένα.

Gazmend Kapllani είπε...

@Finlandeza "Οπότε μήπως μπορείτε να μου πείτε πως θα μπορούσα να τα δωρίσω σε αυτά τα παιδιά των μεταναστών που δεν έχουν βιβλία;"
Νομίζω οτι αυτό εδώ είναι η καλύτερη και πιο αξιόπιστη λύση: http://www.bookcrossers.gr/

Εύχομαι ολόψυχα Καλές Γιορτές και Καλή Πρωτοχρονιά σε όλες και σε όλους!

Ελένη είπε...

Καταπληκτικό κείμενο!
Αυτό που μου αρέσει είναι πως μέσα από τα γραπτά σας μαθαίνουμε πολλά για τη γειτονική μας χώρα, πράγματα που σε εμάς φαίνονται τόσο μακρινά, τόσο ξένα, αλλά που τελικά είναι ένα κομμάτι της πρόσφατης ιστορίας της.

@Finlandeza
Δεν υπάρχει ελληνικό σχολείο να τα κάνετε δωρεά;

Χρόνια Πολλά!