Σάββατο, Μαΐου 21, 2011

«Η ταυτότητα δεν τελειώνει με την εθνικότητα»

"Grεεκς"

Καυχιέμαι καμιά φορά ότι η γέννησή μου αποτελεί ένα ιστορικό γεγονός. Έτσι τουλάχιστον άρχισα να το αντιλαμβάνομαι από τη στιγμή που διάβασα την αυτοβιογραφική αφήγηση του πατέρα μου. Προαισθανόμενος τον επικείμενο θάνατο του (πέθανε μόλις στα 38 του), αποφάσισε να απαθανατίσει την – όπως πίστευε ο ίδιος – περιπετειώδη και ενδιαφέρουσα ζωή του και την έγραψε σε ένα χοντρό τετράδιο. Ως μαρξιστής που ήταν έδινε τόσο μεγάλη έμφαση και σημασία στο ιστορικό πλαίσιο, ώστε πολλές φορές ξεχνούσε αυτόν, τη ζωή του οποίου ήθελε να αφηγηθεί: τον εαυτό του. Εκεί λοιπόν που θεματοποιούσε τη διεθνή πολιτική κατάσταση, τη μοίρα του κομουνιστικού κινήματος, τα μετεμφυλιακά προβλήματα, τη προσφυγιά κτλ., κάποια στιγμή πέφτει μια λακωνική φράση: «Στις 2 Οκτωβρίου του 1951 γεννήθηκε ο Ηλίας μας».

***

Οι γονείς μου ερωτεύτηκαν ο ένας τον άλλο σ’ ένα νοσοκομείο της Αλβανίας, όπου βρέθηκαν και οι δυο το 1949, τραυματίες αντάρτες του εμφύλιου πολέμου. Όπως γράφει ο πατέρας μου στην αυτοβιογραφία του, ρώτησαν το Κόμμα, αν από τη μεριά του δεν υπήρχε αντίρρηση να παντρευτούν. Πήραν θετική απάντηση, και έτσι με την ευλογία του ΚΚΕ έγινε ένα σημαντικό βήμα προς τα μπρος για να εμφανιστώ κ’ εγώ στην αρένα της Ιστορίας. Μ’ ένα μυστηριώδη τρόπο οι γονείς μου, χωρίς να το θέλουν, χωρίστηκαν. Η μητέρα μου βρέθηκε στη Τασκένδη του Ουζμπεκιστάν ενώ ο πατέρας μου στο Βουκουρέστι της Ρουμανίας. Με έναν σχεδόν θαυματουργό τρόπο ο πατέρας μου κατάφερε να φέρει τη μητέρα μου πίσω στο Βουκουρέστι, όπου πρέπει, κατά τους υπολογισμούς μου, να έγινε η σύλληψή μου. Γεννήθηκα, εννιά μήνες αργότερα, στο Βρότσλαβ της Πολωνίας, και όχι στο Κροστσένκο, ένα χωριό στα νοτιοανατολικά της Πολωνίας, όπως κακώς γράφει η ταυτότητα μου.

***

Ως παιδί θυμάμαι τον πατέρα μου να μετακινείται διαρκώς για δουλειές. Όταν έγινε διευθυντής κομματικής σχολής μετακομίσαμε στο Κροστσένκο. Οι κάτοικοί του ήταν σχεδόν όλοι Έλληνες. Στο σχολείο μαθαίναμε και μιλούσαμε ελληνικά. Οι λίγοι Πολωνοί στο τέλος έμαθαν και αυτοί ελληνικά. Στα 16 μου επέστρεψα στον τόπο γεννήσεως μου, στο Βρότσλαβ, όπου ζω μέχρι σήμερα. Εμείς μεγαλώσαμε με την ιδέα ότι κάποια στιγμή θα γυρίσουμε στην Ελλάδα. Αυτή ήταν η ταυτότητά μας. Ότι ανήκουμε αλλού. Το θέμα της ταυτότητας δημιουργήθηκε όταν κατάρρευσε η Χούντα στην Ελλάδα και αρχίσαμε να μιλάμε για επαναπατρισμό… Το πρόβλημα της ταυτότητας εμφανίζεται στην ημερήσια διάταξη, όταν εξαφανίζεται από το υπόβαθρο της ζωής η κοινότητα. Η προσφυγική κοινότητα που θεμελίωνε αυτήν την περίεργη ταυτότητα "αυτών που μένουνε και περιμένουνε" άρχισε να διαλύεται από τη μέρα που έγινε εφικτός ο επαναπατρισμός.

***

Το 1976 ξεκινήσαμε οικογενειακώς να δούμε τους συγγενείς μας στην Ελλάδα. Ήταν το πρώτο μου ταξίδι στην Ελλάδα. Ο Καζαντζάκης γράφει κάπου για εναν σοφό χωριάτη, ο οποίος φτάνοντας στα συνορα μιας ονειρεμένης πόλης έκανε πίσω προαισθάνοντας την πιθανή απογοήτευση... Στην Αθήνα μας περίμεναν οι συγγενείς μας, 50-60 άτομα. Η μητέρα της μάνας μου είχε τυφλωθεί και δεν μπορούσε να δει, μετά από τόσα χρόνια, την κόρη της που επέστρεψε κοντά της… Κατά τα άλλα η Ελλάδα μου φάνηκε σαν Λούνα Παρκ. Πολλά χρώματα σε σύγκριση με την Πολωνία όπου επικρατούσαν τα μουντά χρώματα. Αυτές οι εικόνες με συνόδευσαν καθώς επιστρέφαμε στην Πολωνία.

***

Τότε ήμουν 25 χρονών και ασχολιόμουν με το τραγούδι. Τραγουδούσα κυρίως Θεοδωράκη και τριγυρνούσα όλη την Πολωνία για συναυλίες. Την στιγμή που η Πολωνία άδειαζε από τους Έλληνες. Ήμουν σίγουρος ότι θα επιτρέψω κάποια στιγμή στην Ελλάδα… Η τελευταία απόπειρα επιστροφής ήταν το 1990. Υπέβαλα τότε μια αίτηση για να διδάξω σε Πανεπιστήμιο στην Ελλάδα. Απογοητεύτηκα πλήρως. Δεν μου απάντησαν καν ότι δεν με πήραν. Τότε άρχισα να κάνω πνευματικές ασκήσεις για να ρίξω το βάρος της "κατηγορικής προσταγής" με την οποία ήμουν φορτωμένος και η οποία έλεγε: είναι ανάγκη πάση θυσία να ζήσεις στην Ελλάδα! Επέστρεψα στο Βρότσλαβ για να συνεχίζω την ζωή μου και την διδασκαλία στο Πανεπιστήμιο της πόλης…

***

Τις σπουδές μου τις ολοκλήρωσα την εποχή του κομμουνισμού. Πολιτιστικές επιστήμες και φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Βρότσλαβ. Μέσα στο κομμουνιστικό μπλοκ η Πολωνία ήταν σχετικά φιλελεύθερη... Ακόμα και σήμερα θεωρώ τον εαυτό μου αριστερό. Πιστεύω ότι η αποτυχία του κομμουνισμού ως συστήματος ήταν κυρίως πολιτιστική. Ο καινούργιος άνθρωπος για τον οποίον μιλούσε ήταν ένας μικροαστός, τα ιδανικά του οποίου δεν διέφεραν καθόλου από τα ιδανικά του μικροαστού στην Δύση…. Η ανατροπή του καθεστώτος με βρήκε να διδάσκω φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Βρότσλαβ, όπου συνεχίζω να διδάσκω. Το ζήτημα της επιστροφής στην Ελλάδα δεν τίθεται πια. Όσο για το ζήτημα της ταυτότητας δε θα μπορούσα να πω ότι αισθάνομαι Πολωνός. Ίσως γιατί είμαι δημιούργημα της ελληνική ιστορίας και μεγάλωσα ως «Άλλος». Συμβαίνει και με ρωτάνε «είσαι Έλληνας η Πολωνός;». Απαντώ ότι η ταυτότητα δεν τελειώνει μόνο με την εθνικότητα. Για να σας πω ποιος είμαι πρέπει πρώτα να κάνω την αφήγηση της ζωής μου.

***

Το θέμα της ταυτότητας είναι κάτι που με απασχολεί βιωματικά και φιλοσοφικά. Στο διαδίκτυο υπάρχει ένα φόρουμ όπου γράφουν φίλοι μου με παρόμοια ιστορία με την δική μου αλλά που επέστρεψαν στην Ελλάδα. Συχνά θέλουν να εκφράσουν την ελληνικότητά τους δείχνοντας αρνητική στάση προς τους Πολωνούς και στο πολωνικό επεισόδιο της ζωής τους. Τότε παίρνω θέση υπέρ των Πολωνών. Το ενδιαφέρον είναι ότι συζητάμε στα Πολωνικά. Ακούγεται σαν ανέκδοτο αλλά πολλές φορές διαβάζω την φράση «η πιο όμορφη γλώσσα του κόσμου είναι η ελληνική» γραμμένη στα πολωνικά. Έχω την εντύπωση ότι οι φίλοι μου σαν να πήγαν στην Ελλάδα και να μην την βρήκαν. Η βιογραφία τους φέρνει και την Πολωνία και την Ελλάδα. Και αυτό αντί να τους δώσει δύναμη τους κόβει τα φτερά. Νομίζω ότι η καλύτερη λύση είναι η ειλικρίνεια απέναντι στην διαφορετικότητά σου, στην ιστορία σου.

***

Την Ελλάδα την επισκέπτομαι κάθε χρόνο. Τα περασμένα χρόνια είδα τους φίλους μου που επέστρεψαν στην Ελλάδα πως τα κατάφεραν. Τώρα τους ακούω να φοβούνται την πτώχευση. Προσωπικά συμμερίζομαι την άποψη του Κονδύλη που μιλούσε για παρασιτικό καταναλωτισμό που τρώει τις σάρκες του… Όσο για την Πολωνία λένε πως κατάφερε να αποφύγει την κρίση. Βλέπω, όμως, ότι ο λογαριασμός μου αδειάζει πολύ πιο γρήγορα από όσο άδειαζε δέκα χρόνια πριν. Και εδώ υπάρχει κρίση, σε μια ατμόσφαιρα ανόδου του εθνικισμού και της θρησκοληψίας… Γεννήθηκα από Έλληνες γονείς στην Πολωνία. Η μητέρα των παιδιών μου είναι Γερμανίδα. Ο γιός μου είναι 14 χρονών και μιλάει έξι γλώσσες. Είναι ένα πολιτισμικό υβρίδιο. Καμιά φορά αναρωτιέμαι πως θα είναι η Ευρώπη του μέλλοντος στην οποία θα ζήσει. Βλέποντας την άνοδο του εθνικισμού και του ρατσισμού παντού στην Ευρώπη φοβάμαι ακόμα και την διάλυσή της. Αλλά η Ιστορία είναι ένα τρένο που δημιουργεί η ίδια τις γραμμές απ’ τις οποίες περνάει. Οι γραμμές δεν προϋπάρχουν. Και δεν ξέρω τι γραμμές θα δημιουργήσει το ευρωπαικό τρένο…


Ο Πολωνός ζωγράφος Andrzej Jarodzki απεικόνισε με αυτό τον τρόπο τον φιλόσοφο Ηλία Βράζα - για τις ανάγκες του εξώφυλλου του τελευταίου βιβλίου του «Η δυσφορία των "νεοελλήνων"» (δεν έχει μεταφραστεί ακόμα στα ελληνικά).

Δημοσιεύτηκε στο ΒΗΜΑ της Κυριακής: 15/05/2011

5 σχόλια:

Αννα Δαμιανίδη είπε...

Ενδιαφερον. Δεν κατάλαβα πολύ καλά γιατί ο κομμουνισμός απέτυχε λόγω μικροαστισμού. Κριτική από τα αριστερά δηλαδή, που εννοεί ότι θα έπρεπε να είναι πιο αυστηρός στα μικροαστικά φαινόμενα; Μπρρρρρ...
Δεν έχει και τοση σημασία όμως, σημασία έχει τελικά ότι απέτυχε.

Michalis Melidonis είπε...

απέτυχε επειδή ο κομμουνισμός δεν τελειώνει σε μια ταυτότητα
(κομματική ή φιλοσοφική)

όσο για το σκίτσο
αν έχεις Γκάζι
κάποιον φίλο ζωγράφο,
κάτι παρόμοιο
θα σου φτιαχνε :-))

Meropi είπε...

H άποψη για την αποτυχία του κομμουνισμού: "Ο καινούργιος άνθρωπος για τον οποίον μιλούσε ήταν ένας μικροαστός, τα ιδανικά του οποίου δεν διέφεραν καθόλου από τα ιδανικά του μικροαστού στην Δύση…" μου φαίνεται ενδιαφέρουσα. Δεν την έχω ξανακούσει. Αν μη τι άλλο, δεν αποδίδει την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού σε θεωρίες συνομωσίας, στις οποίες αρέσκονται οι έλληνες κουμμουνιστές.

Sissi είπε...

Ωραίος λόγος, εύστοχος και θαρραλέος!
όσο για την κατάρρευση του κομμουνισμού -ποιου κομμουνισμού, βρε παιδιά; Ο κομμουνισμός δεν είναι παγκόσμιο φαινόμενο; επειδή αυτοπριοσδιορίζονταν κομμουνιστές ήταν κιόλας;- η κατάρρευση λοιπόν αυτού του συστήματος οφείλεται στο ότι εμπεριείχε όλα τα στοιχεία για να γίνει αυτό που έγινε. Καμμιά συνωμοσία. Απέτυχαν απλώς, όσο πιο γρήγορα το καταλάβουμε, τόσο το καλύτερο για όλους...

GEORGE είπε...

Μπορεί κανεις να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει για τα αίτια της πτώσης του "υπαρκτού σοσιαλισμού", για τον καπιταλισμό δε έχουμε τίποτα να πούμε; Ειδικά για το σημερινό καπιταλισμό;