Δευτέρα, Ιουνίου 25, 2012

Η ελληνική ταυτότητα και η μπάρα



Χθες έκανα ένα σχόλιο στο facebook. Σε κάποιους άρεσε και άλλοι το βρήκαν άστοχο. Αφού ευχαριστήσω όλους όσους σχολίασαν, ήθελα να προσθέσω απλά ότι η δική μου διαπίστωση δεν είναι η μοναδική ερμηνεία που μπορεί να επιδέχεται το συγκεκριμένο επεισόδιο. Μπορεί κανείς να βρει και άλλες οπτικές γωνίες και να προσφέρει και άλλες προσεγγίσεις - όπως συμβαίνει με κάθε κοινωνικό και δημόσιο φαινόμενο. Θέλω, όμως, με αυτή την ευκαιρία, να δώσω συνέχεια στην συζήτηση που έθιξα με το Υστερόγραφο. Γιατί δεν συνδέεται μόνο με τον χώρο του αθλητισμού αλλά αγγίζει και το θέμα της σύγχρονης ελληνικής εθνικής ταυτότητας και μας θέτει το ερώτημα "πως θα είναι η ελληνική κοινωνία τον 21ο αιώνα;".
Το φαινόμενο των «άλλων», των «μεταναστών» που εκπροσωπούν την Ελλάδα στον αθλητισμό το βρίσκουμε από τις αρχές του 1991 - με τους αρσιβαρίστες που ήρθαν ως μετανάστες από την Αλβανία. Υπάρχει εδώ μια «λεπτομέρεια»: για να γίνουν Έλληνες πολίτες οι συγκεκριμένοι αθλητές, σύμφωνα με τον νόμο, έπρεπε να δηλώνουν «ελληνική καταγωγή», δηλαδή "ομογενείς απο την Βόρεια Ήπειρο". Στην περίπτωση των αθλητών απο την Αλβανία, συνεπώς, έπρεπε να ελληνοποιούν το όνομά τους. Έτσι ο Luan Shabani έγινε Λεωνίδας Σαμπάνης και ο Agim Xhelili έγινε Γιώργος Τζελίλης. (Τα αλβανικά επίθετα άλλωστε για να ελληνοποιηθούν δεν χρειάζονται παρά ένα όπως και τα ελληνικά μπορούν να αλβανοποιθούν αφαιρώντας το : "ούνα φάτσα ούνα ράτσα ντέ!"). Βέβαια, ενήλικες άνθρωποι είναι οι συγκεκριμένοι αρσιβαρίστες, δική τους ατομική ήταν η επιλογή και σε όποιον αρέσει σε τελευταία ανάλυση. Δεν ήταν δικό τους όμως επιλογή το κριτήριο της "ελληνοποίησης" και της «ελληνικής ταυτότητας». Αυτό που θέλω να τονίσω είναι το γεγονός ότι για να γίνουν Έλληνες πολίτες έπρεπε να προσαρμοστούν στην φυλετική προτροπή «Έλληνας γεννιέσαι, δεν γίνεσαι», η οποία βασίζεται στην αντίληψη της συνέχειας του αίματος. Δηλαδή είναι σαν ο Γερμανός πολίτης και ποδοσφαιριστής Mesut Ozil να πρέπει να γίνει Johann Ozilstein και να δηλώσει μια κάποια γερμανική καταγωγή για να πάρει την γερμανική υπηκοότητα.
Εκτός από το γεγονός ότι το πιο αποτελεσματικό κριτήριο για να γίνεις Έλληνας πολίτης, καθώς φαίνεται, είναι να σηκώνεις βάρη και να βάζεις γκολ (σε τέτοιες  περιπτώσεις δεν χρειάζεται καν να μιλάς καλά ή καθόλου ελληνικά) και όχι το να πληρώνεις φόρους, να έχεις γεννηθεί στην Ελλάδα, να μένεις πολλά χρόνια, να κάνεις σπουδές, να διακρίνεσαι  ή να κάνεις μια κανονική ζωή όπως όλοι οι υπόλοιποι Έλληνες πολίτες κλπ. κλπ. – βλέπω ότι η ίδια «νοοτροπία του αίματος» στον προσδιορισμό του «τι σημαίνει να είσαι Έλληνας πολίτης τον 21ο αιώνα» εξακολουθεί να ισχύσει στο ακέραιο 20 χρόνια μετά.
Κάποιοι σχολίασαν ότι υπάρχουν «παιδιά μεταναστών» στην εθνική ποδοσφαίρου τους οποίους παρέλειψα να αναφέρω. Όλα αυτά τα «παιδιά μεταναστών», όμως, καταπληκτικοί ποδοσφαιριστές κατά τα άλλα, για να πάρουν την υπηκοότητα ήταν απαραίτητο να αποδείξουν πως έχουν κάποια ελληνική καταγωγή (δηλαδή ότι τουλάχιστον στις μισές φλέβες τους ρέει ελληνικό αίμα). Έτσι «ο Χοσέ Χολέμπας έγινε πρόσφατα Έλληνας και αναφέρεται σε αυτό το γεγονός, αποκαλύπτοντας και αυτός ένα από τα προβλήματα που έπρεπε να ξεπεραστούν. «Ήταν ένας γραφειοκρατικός πόλεμος. Για τη Γερμανία ήταν ήδη πολύ αργά. Αλλά το γεγονός πως ο πατέρας μου είναι Έλληνας, με βοήθησε να πάρω την ελληνική υπηκοότητα» είπε». «Ο Παναγιώτης Κονέ δήλωσε ότι «μετανάστευσα από τα Τίρανα στην Αθήνα με την οικογένειά μου σε ηλικία δύο ετών. Έχω ακόμα κάποια μέλη της οικογένειάς μου στην Αλβανία, αλλά είναι όλοι τους Έλληνες». Για τον Σωτήρη Νίνη το ίδιο ισχύει, αφού πήρε ελληνική υπηκοότητα ως «Έλληνας ομογενής». Παρόλα αυτά οι «Ελληνάρες" δεν ξέχασαν να του φωνάζουν κατά καιρούς από τις κερκίδες το γνωστό σύνθημα (το οποίο στις κερκίδες των γηπέδων γεννήθηκε): «δεν θα γίνεις Έλληνες ποτέ, Αλβανέ!»
Με όλα αυτά και παίρνοντας αφορμή από το ποδόσφαιρο ήθελα να πω ότι αυτό που επικρατεί στην Ελλάδα στο θέμα της «εθνικής ταυτότητας» είναι η κλειστή φυλετική αντίληψη που απεικονίζεται ακόμα και στον αθλητισμό. Ο «νόμος Ραγκούσης» (έστω και πολύ ατελής και τώρα σχεδόν "νεκρός" λόγω του γραφειοκρατικού χάους και της απροθυμίας των υπαλλήλων που διαχειρίζονται τους φακέλους) προσπάθησε να αναθεωρήσει αυτή την «αιματολογική» αντίληψη της εθνικής ταυτότητας και να προσθέσει δίπλα στο "δίκαιο του αίματος" και το "δίκαιο του εδάφους", για μια κατηγορία παιδιών νομίμων μεταναστών που γεννιούνται και μεγαλώνουν στην Ελλάδα. Έτυχε όμως λυσσαλέας επίθεσης από την ΝΔ που ακόμα υπόσχεται ότι θα τον καταργήσει. Αλλά ίσως δεν θα χρειαστεί κάτι τέτοιο. Από όσα μαθαίνω, ο νόμος ενδέχεται να κριθεί «αντισυνταγματικός» από το Συμβούλιο Επικρατείας. Εάν συμβεί αυτό (πράγμα που απεύχομαι ολόψυχα), οι πιθανότητες να δούμε στο μέλλον «παιδιά μεταναστών» στην εθνική ομάδα είναι ακόμα λιγότερες. Εκτός και αν βαφτιστούν χριστιανοί ορθόδοξοι, αλλάξουν τα ονόματά τους και «αποδείξουν» ότι στις μισές τους φλέβες, τουλάχιστον, ρέει «ελληνικό αίμα». Υπάρχουν βέβαια και άλλοι που δεν χρειάζεται  να αποδείξουν κάτι τέτοιο. Όπως ο Γερμανός Ρεχάγκελ που δεν μιλούσε λέξη ελληνικά  – και ο οποίος με ευγένεια αρνήθηκε την πρόταση να πάρει ελληνικό διαβατήριο. Δεν πειράζει. Αυτός είχε «ελληνική ψυχή», όπως έλεγαν και οι αθλητικοί σχολιαστές που έχουν γίνει ειδικοί στον εντοπισμό της.
Πότε, λοιπόν, θα περάσουμε σε μια πιο φιλελεύθερη εκδοχή της αντίληψης για την ελληνική ταυτότητα η οποία να ανταποκρίνεται στις αλλαγές που έχουν συμβεί τα τελευταία 20-30 χρόνια στην ελληνική κοινωνία; Δυστυχώς σε καιρούς κρίσης είναι δύσκολο να κάνεις γόνιμες συζητήσεις αυτού του τύπου.  Από την άλλη μόνο σε καιρούς κρίσης μπορούν αυτά τα ζητήματα να τεθούν με μια ιδιαίτερη ένταση, να αρθρωθούν σε πολιτικό λόγο και να συγκροτούν μια άλλη, σύγχρονη, αφήγηση. Ποια αφήγηση θα επικρατήσει στο μέλλον για αυτό το ζήτημα δεν μπορώ να προβλέψω. Προσωπικά πιστεύω ότι η κοινωνία θα γίνει όλο και πιο ξενόφοβη και θα οχυρωθεί συμπλεγματικά πίσω από την φυλετική αντίληψη της ελληνικής ταυτότητας εάν δεν αλλάζει η παιδεία: η αφήγηση της εθνικής ταυτότητας με όρους φυλετικούς και θρησκευτικούς που μεταδίδεται μέσω αυτής. Το ίδιο ισχύει και για το μιντιακό λόγο και προπαντός τον πολιτικό λόγο: πέρα απο φολκλορικές κορώνες και αρλούμπες, πρέπει να υπάρξει θαρραλέα πολιτική πρωτοβουλία ώστε να αναθεωρηθεί συνταγματκά ο "κώδικας ιθαγένειας" ο οποίος σήμερα είναι βασισμένος αποκλειστικά στο δίκαιο του αίματος. 
Πιστεύω, επίσης, ότι αυτή η αλλαγή θα γίνει πραγματικό βίωμα της κοινωνίας όταν οι Έλληνες θα νιώθουν περισσότερη εμπιστοσύνη στους εαυτούς τους και στους θεσμούς. Με λίγα λόγια όταν θα νιώθουν πιο πολύ πολίτες παρά πελάτες. Όταν θα συνυπάρχουν δημιουργικά μεταξύ τους θα συνυπάρχουν δημιουργικά και με τους «άλλους». Όταν θα δουν τον διπλανό τους αξιοκρατικά, ως ευκαιρία για συνεργασία και όχι ως απειλή, θα δουν και τους μετανάστες ως ευκαιρία για την χώρα και την ελληνική ταυτότητα και όχι ως απειλή. Αλλιώς, αν τα πράγματα παραμείνουν όπως έχουν, φοβάμαι ότι η ιδεολογική επικράτηση της Χρυσής Αυγής, ίσως σε μια πιο light εθνολαϊκιστική εκδοχή, τα επόμενα χρόνια θα είναι σαρωτική.
Επιτρέψτε μου να κλείσω κάπως αυτοαναφορικά. Στο « Με λένε Ευρώπη» ο ήρωάς μου, αφού έχει αντιμετωπίσει το ρατιστικό ντελίριο του Αλβανού ξαδέλφου του ενάντια στους μετανάστες, λέει: «η πραγµατική µας πατρίδα δεν έχει να κάνει µε τα γονίδια. Η πραγματική πατρίδα δεν κατοικεί στο αίµα, αλλά στην καρδιά, στο µυαλό, στις αξίες και στη θέλησή µας. Είναι εκείνη που µας σέβεται και αναγνωρίζει την αξία µας. Εκείνη που σου δίνει ευκαιρίες».
ΥΓ. Το σχόλιο στο facebook: "Ελπίζω να μην με παρεξηγήσετε αλλά από κοινωνιολογικής και λογοτεχνικής πλευράς θεωρώ πως η κορυφαία στιγμή του ποδοσφαιρικού αγώνα Γερμανία – Ελλάδα, ήταν εκείνη όταν οι Έλληνες φίλαθλοι άρχισαν να τραγουδούν τον Ελληνικό εθνικό ύμνο ενώ η Ελλάδα έχανε 4-1. Μου θύμιζε την παρατήρηση του Μίλαν Κούντερα (αν και εκείνος αναφέρεται στους εθνικιστές της Κεντρικής Ευρώπης) ότι εκείνοι συχνά αγαπούν την πατρίδα τους από πείσμα και οίκτο. ΥΓ. Πάντως καλύτερα που η Ελλάδα δεν είχε στην σύνθεσή της παιδιά μεταναστών. ΝΔ, Ανεξάρτητοι Έλληνες, Χρυσή Αυγή, Τράγκας, τηλεαστέρες και πάμπολλοι εθνικιστές ρομαντικοί θα έλεγαν πως φταίνε αυτοί για την ήττα…"

2 σχόλια:

Αθ. Αναγνωστoπουλος είπε...

Πολύ εύστοχος.

Ενεργός Πολίτης είπε...

Προκειμένου ν' αποδείξεις κάτι εξομειώνεις μήλα με πορτοκάλια. Για τον Σαμπάνη δεν ξέρω. Για τον Τζελίλη όμως γνωρίζω πολύ καλά επειδή έχω φίλους Βορειοηπειρώτες (κανονικούς και όχι γιαλαντζί) ότι η οικογένειά του ήταν από τις πλέον δραστήριες για τα δικαιώματα των Ελλήνων στην περιοχή που έμεναν.
Ψάχνε λίγο πριν γράφεις... Δημοσιογράφος είσαι...